Na pocz. lat 20. XIII w. ziemie ruskie przeżywały głęboki kryzys. W 1223 obszar ten najechali Tatarzy, którzy 1240 zdobyli Kijów. Większość ziem ruskich została włączona do państwa mongolskiego. Osamotniony Nowogród Wielki przeciwstawił się agresji niem. i szwedzkiej: ks. Aleksander Newski (1252–63, kanonizowany 1547) 1240 pokonał Szwedów nad Newą i 1242 — rycerzy zakonu inflanckiego na Lodowym Polu (czyli zamarzniętym jez. Pejpus). W XIV w. nastąpiło odrodzenia życia rel. na Rusi. Na dużą skalę rozwijało się życie monastyczne, a chrześcijaństwo przenikało do wszystkich form życia, m.in. polityki i kultury. Stan duchowny przyjmowała znaczna część elity społeczeństwa. Nowy impuls do życia duchowego mieszkańców ziem ruskich wniósł św. Sergiusz z Radoneża (1314–92), propagator życia kontemplacyjnego, założyciel i igumen Ławry Troicko-Siergijewskiej, położonej na pn. zachód od Moskwy, która stała się centrum duchowym ros. prawosławia.