Od końca XV w. na terenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego pojawiły się sekty: strzygolników i judaizantów (prawosławne sekty), konsekwentnie zwalczane przez panujących i hierarchię cerkiewną. Od czasów ks. Iwana III (1462–1505), który poślubił Zofię Paleolog, krewną ostatniego cesarza bizant. Konstantyna XI, nastąpił proces sakralizacji władzy. Iwan IV Groźny (1533–84) 1547 oficjalnie przyjął tytuł cara, a przełożony monastyru w Borowsku, św. Józef Wołocki, zw. Wołokołamskim (1439–1515), ogłosił potrzebę jedności Kościoła i państwa w celu realizacji Królestwa Bożego na ziemi. Według św. Józefa Wołockiego, władca ludzki w swej naturze posiada boski charakter z uwagi na swą opatrznościową rolę. Wcześniej (1505) mnich Filoteusz z Pskowa (XVI w.) w liście do wielkiego księcia ogłosił Moskwę Trzecim Rzymem. W tym czasie w prawosławiu ros. doszło do wielkiego sporu na temat życia monastycznego: św. Nił Sorski (1433–1508) i hezychaści zza Wołgi byli zwolennikami poglądu, iż Kościół i monastyry powinny zachować ubóstwo i niezależność od państwa; z kolei św. Józef Wołocki bronił własności monastyrów jako podstawy ich działalności społ. i opowiadał się za współpracą z monarchią. Duży wpływ na rozwój życia duchowego wywarł pochodzący z Epiru Maksym Grek (1480–1556), sprowadzony do R. w celu dokonania przekładów tekstów liturgicznych.