Na pocz. XX w. Kościół prawosł. domagał się przywrócenia niezależności od państwa i reaktywowania patriarchatu. W 1904 zapadła decyzja o zorganizowaniu soboru. Prace rozpoczęły komisje przedsoborowe, które miały zreformować Kościół prawosł. i określić jego miejsce w państwie. Tymczasem klęska R. w wojnie z Japonią (1904–05) i wybuch rewolucji 1905–07 przyspieszyły reformy polityczne. Manifest cara z 1905 wprowadzał tolerancję wyznaniową, zwiększał swobody obywatelskie, ograniczał cenzurę oraz powoływał do życia namiastkę parlamentu. Wybuch I wojny świat. i klęski poniesione przez R. w pierwszych latach jej trwania nasiliły tendencje rewolucyjne. Bezrobocie, wzrost wpływów ugrupowań socjaldemokr. wśród społeczeństwa ros. i kryzys wewn. państwa doprowadziły do wybuchu rewolucji lutowej, a następnie październikowej (1917). Druga rewolucja obaliła rząd demokr. i wprowadziła dyktaturę komunist. trwającą do 1991. W okresie obu rewolucji Cerkiew prawosł. pozostała wierna carowi. Po obaleniu monarchii, zanim rozpoczęły się prześladowania Kościoła przez bolszewików, zwołano na Kremlu sobór, na którym przywrócono kanoniczną wybieralność biskupów i reaktywowano patriarchat. Patriarchą moskiewskim został 1918 Tichon.