Przez cały XVII w. wzrastało zapóźnienie P. w stosunku do innych krajów eur., zwł. Anglii, Holandii i Francji. Inicjatywy reformatorskie w dziedzinie kultury i oświaty pochodziły gł. od Portugalczyków mieszkających za granicą (m.in. zbiegłych przed inkwizycją), którzy występowali przeciw jezuitom posiadającym monopol na kształcenie humanistyczne. Głównym przedstawicielem ruchu odnowy był L.A. Verney, autor pracy Prawdziwa metoda studiowania (1746), propagującej reformę studiów we wszystkich dziedzinach nauk i odrzucenie autorytetu staroż. filozofów. Nowoczesną pedagogikę w tych czasach upowszechniali oratorianie, prowadzący ośrodek kształcenia w klasztorze Necessidades. Z inicjatywy Jana V Wspaniałomyślnego (1706–50), władcy rel. i hojnego wobec Kościoła katol., zabiegającego skutecznie o uprzywilejowaną pozycję P. i jej Kościoła wobec papiestwa, wzniesiono 1717–50 ogromny kompleks klasztorny w Mafrze (pałac król., klasztor dla 300 mnichów i bazylika). W 1755 w dzień Wszystkich Świętych Lizbonę nawiedziło wielkie trzęsienie ziemi (zniszczeniu uległo ponad 10 tys. budynków, w tym liczne kościoły).