W XVII w. istotnym elementem życia kulturalnego P. była działalność jezuitów, sprowadzonych do kraju 1540. W wielu miastach portugalskich oraz w koloniach powstały kolegia jezuickie (m.in. w Bradze, Évorze, Faro, Funchal, Lizbonie, Porto, Santarém, a także w Brazylii, Indiach i Afryce). Szkoły jezuickie opuszczali ludzie wykształceni, często nie podzielający poglądów inkwizycji na temat „nowych chrześcijan” (najsłynniejszy jezuita portugalski, ksiądz A. Vieira, był „nowym chrześcijaninem”, występował w obronie Żydów i był więziony przez inkwizycję). Niezaprzeczalny był także wpływ jezuitów na rozwój portugalskiej architektury sakralnej XVII w. (tzw. styl jezuicki). Kultura umysłowa tego okresu, znacznie ograniczona przez inkwizycję, wyrażała się gł. w literaturze apologetycznej (m.in. ksiądz M. Bernardes). Europejskie nurty filoz. i rel. nie wywołały odzewu w P., wyjątek stanowiła kabała. Francisco Manuel de Melo zredagował Traktat o wiedzy kabalistycznej, w którym udowadniał, że kabała i katolicyzm nie wykluczają się wzajemnie; zwolennikiem kabały był także ksiądz A. Vieira.